Lai Phunpi Ni Tuanbia
Posted by Lai Phunpi Ni on Tuesday, March 8, 2011
Kawlram hi Mirang sin in luatnak pek a si lai tiin Aung San le Attlee cu 1947 January thla 27thni ah lehhmah an rak thut. Cun Kawlram ah Parliament thimnak a chuah hlan chung Members Of Constituent Assembly( 250 members ) ser a si lai icu nih cun ram cu a hruai lai ti a si. Laimi zong hi Kawlmi he hmuhkhat ah luatnak kan lak ve tikah Cu Constituent Assembly ah minung 6,pengkhat in minung pakhat cio thim in thlah an si hna i cucu Chin/Lai Affiars Council ( Lai Cozah ) tiah auh an si. Cu hna cu Vuanci ah Vuantu Maung ( Kanpalet ), Secreatary ah Capt. Mang Tung Nung (Tidim ), Chairman ah Lian Thum ( Halkha ), chungtel ahHlur Hmung ( Falam ), That Hlaing ( Paletwua ), Sang Ning ( Matupi) an si hna. 1950 kum October ni 9 ni tuahmi Chin/Lai Affiars Council meeting ah Lai Vuanci Vuantu Maung nih ( Laimi hi miphun dang bantuk in, National Day timi hi kan ngeih ve a herh ) tiin biatung a dirh. Cu Biatung cu Pu Sang Ning, Capt. Mang Tung Nung hna nih an dirkamh. Council member dihlak nih an hna a tlak hnu ah atanglei ni,nithum lak ah aa tlak bik le atha bikmi Ni kha thim awk in, an iceih. Cu Ni hna cu, No.1. Lairam in Ramukbawi hna, Frontier Areas Committee of Enquiry nih Maymyo ah an auh hna i biahalnak an tuah ni (April 19, 1947), No.2. Lai mipi nih Falam ah Democracy uknak phung kan ithim Ni ( February 20th 1948 ) No 3…. Chin/Lai Special Division Act an feh terni ( October 12th,1948 ) an si. Council upa hna nih Laimi kan tuanbia kha kap tampi in an ceihhmai hnu ah, February 20th1948 ni a tha bik tiin bia an fun.A si nain Pu Sang Ning nih ( Februaty hi Matupi lei ah lo tuancan a si caah December thla a si loah Januarythla ah a tha deuh hnga maw ) tiah bia a vun chuah pi tikah Capt. Mang Tung Nung nih Lai Phunpi Ni (Chin National Day) timi cu mipi he, puai bantukin tuah awk ah tinhmi a si lo i a ulh in ulh awk ( Observe )a si ning a fian ter hnu ah Pu Sang Ning zong a hna a tla than ve i Chairman Pu Lian Thum nih ( 1948 February 20th 11:00 Am cu Lai Phunpi Ni ( Chin National Day ) a si tiah a thanh. 1948 February 20thni Falam khua i Laimi minung 5000 nih pumhnak meeting an tuahmi hi Lai Phunpi Ni (Chin National Day) si teseh ti duhnak he tuahmi a rak si lo. Hi Meeting hi Chin/Lai Special Division pumpi komh meeting a si i nili chung ( February 19th, 20th, 21st, le 22nd )Meeting tuah a si.
Nikhatnak ( 19th February ni ) ah Lairam caah Health, Education Transpot tibantuk kong ceihhmai chimrelnak a si i nihnihnak ( 20th February ni ) ah Lairam ah zeibantuk uknak phung dah kan hman lai timi kong ceihhmai a si. Mipi nih zapi nih uktu thimnak phung, Democracy phung kan hman lai tiin bia an khiah. Cu bantuk in zapi thimnak Democracy phung an ithimnak cu lakhruak in a chuakmi biakhiahnak a si lo. Tuanbia saupi a ngeimi a si. Tahchunnak ah,Mirang nih Chinram uknak caah “ The Chin/Lai Hills Regulation Act timi hi, August 29th,1896 ni ah a rak ser ko nain, pengkhat le pengkhat Ukning phung a dangdang cio in a rak hman. Tahchunnak ah Kanpalet peng ah Chawng-Uk timi Mirang nih aduh mi poh kha uktu ah a chiah hna, Matupi peng cheukhat hmun ah mirum poh kha uktu bawi ah chiah a si. Chaklei Lairam ah Ramukbawi, Roco uknak phung hman a si fon. Cu bantuk cun akhat lomi phung in Mirang nih Lairam kha kum 50 reng lo a rak uk. Cu long siloin Mirang nih a sermi phung, Ramukbawi hna kha mipi nih kumkhat nikhat, a cheu hmun ah nihnih, a lak in raintuan piak, Cozah riantuan hna a lak in kuli phorh piak, a lak in thing awn piak, Ramukbawi hna kha, Mipi nih, kumkhat lorawl pungkhat cio pek, Sakah tik zong ah Saliang, Savang tibantuk Ramuk bawi pek, tibantuk uknak phung kha mipi nih an duh lo caah Lairam hmun kip ah hnahnawhnak a chuak (Tahchunnak ah Thantlangpeng, Farrawn meeting ( Minung 30, 1947 September), Hriangkhan Meeting ( khua 60,minung 300 ), Halkha Thawnginn ( minung 600 buaibainak), Falam District Council (September 1947, Minung 200 ), Tedim peng ah Zo, Thado hna nih Kamhaubawi sin in luat awk ah 1946-47 hrawng buaibainak, Falam peng cheukhat, Lusei lei an zamnak, Kanpalet lei ah Chin/Lai Hills Union Organization buaibainak )tibantuk in hmunkip pengkip ah a kumkum in hnahnawhnak tampi a rak um cang. Cu long siloin Frontier Areas Committee of Enguiry nih Lairam ukbawi pawl Maymyo ah ( 19th-20th, April, 1947 ) a ton lio hna zong ah uknak phung a khat lomi an hman caah hlathlai a herh tiin remark an tial, tibantuk a ruang tampi a um. Tedim peng zong ah hnahmawhnak a tam tuk caah Tedim Ramukbawi hna cu an kong lam chim awkah Rangoon ah an kal. January 19th,1948 ni ah, Excutive Committee aiawh in, Foreign Minister, Finance Minister, Home Minister le Chin/Lai Minister hna nih Tedim in a ra mi Ramukbawi hna cu hmunkhat ah an ton hna.
Cu bantuk in hnahnawhnak hi Lairam pumpaluk ah a um caah cu Committee nih, Inguiry Committee tuah in Lairam ah hlathlai a herh hrim tiin bia an fun. Cu biafun mi cu Lai Vuanci Vuantu Maung nih January 28th,1948 ni tuahmi Kawlram Vuanci meeting ah a chuah pi. Vuanci meeting ah hnatlaknak an tuah hnu ah Hlathlaitu Commission pakhat kha 1948 Febuary 4th ni ah ser a si. Cu Commission ah Hotu ah Lai Vuanci Vuantu Maung, Secretary ah U Thein Maung( Commissioner Frontier Areas Administration ), le U Soe Win( Retired Education Officer ) an si. Hi Commission hi 12th February, 1948 ah Tedim, 17th February,1948 ah Falam, Cun Halkha, Syzin , Kanpelat tibantuk in a pengpeng in ni dangdang ah phu 10 in an ton hna. Cu hnu ah Chin/Lai Special Division Tlangkulh Meeting cu, 19th February in 22th February tiang nili chung, Falam khua ah tuah a si. Hi Falam khua meeting ah hin cun Kawlram President Soa Shwe Thaike zong Observer in a rak itel ve. 19th Februaryni ah Lairam caah Education, Health, tibantuk chimrelnak an tuah. Nihnihnak, 20th February 1948 ni ah, Laimi nih zeibantuk uknak phung dah kan hman lai ti mi bia ceih a si i Mipi thimnak phung, Democracy phung, kan duh tiin biakhiahnak an tuah. Cu zawn te cu Laimi nih kanmah kan kong kanmah tein khuakhan lairelnak nawl ( Self Derermination Power ) kan ngeihnak a langhnak a si. Cu long siloin hlathlaitu Commission nih Lairam chung Vuanthawk pohpoh kha 26th February 1948 ni ah Meeting an auh hna i pengkip in Lai mipi an lungput le thil umtuning zong an hlathlai rih.
Cu hnu ah Commission nih ( Laimi nih Democracy phung an ihamnak,Ramukbawi le Chawnguk pawl kha compensation pek awk an lung a Laimi nih, Democracy phung kan ithim ni, Feb. 20th 1948 ni cu Chin/Lai Affiars Council nih, 1950 kum October 9th ni ah Lai Phunpi Ni - Lai National Day ( Chin National Day ) tiin biakhiahnak an tuah hnu ah Laimi nih CND timi hi kan ngei ve. A hmaisabik Lai Phunpi Ni ( Chin Natioal Day) cu 1951 kum ah Mindat khua ah tuah a si. Cu puai ah Kawlram Prime Minister U Nu, Karen Vuanci Mahn Ba Saing, Pithezi le Tatanazi Vuanci Zung Secretary Thakhin Thar Khin, Tit-taw Vuanci zung in Situ U Hman, Shan State Secretary U Aung Baw, hna nih an mipum in an rak tel pi hna. Kawlram President, Shan Vuanci, Kachin Vuanci, Kayah Vuanci hna sin in upat peknak cakuat zong rel a si. Cu bantuk cun avuikhat nak Chin Natioal Day cu Kawlram chung ummi miphunkip hna le, nawlngeihnak a sang bikmi hna nih an raktheihhngalh A vuihnihnak Kawlram Parliament thimnak cu 1956 ah tuah a si. Lairam ah Phahsahbalah Party nih Parliamen Thutdan 14 chung ah 12 an hmuh caah Phahsahbalah cu Chin Cozah an cang. Hotu Pu Za Hre Lian cu avuihnihnak Lai Vuanci a hmu than. Phahsahbalah Lai Cozah nih, a vuikhatnak Lai Parliament pumhnak cu 1956 July thla ah an tuah. Cu pumhnak ah Phahsahbalah MP Pu Thang Lian nih, Lai Phunpi Ni ( Chin National Day ) hrawh awk in biatung a dirh i Phahsahbalah MP Pu Sang Ning nih a dirkamh. Phahsahbalah Party a si lomi MP Pu Ro Thang le MP Pu Hrang Nawl nih fak piin an el nain Me an thlak tikah me 12 le me 2 in an sungh caah, cu ni ah cun Lai Phunpi Ni ( Chin Natial Day ) cu Phahsahbalah Lai Cozah nih an thih ter. Cu kum 1956 December thla ni 4 ni ah Vuanci Pu Za Hre Lian le Phahsahbalah Party nih Halkha khua ah Pangpar Puai tiin Lairam ah a um bal lomi puai an tuah. Cu cawlcanghnak cu adik lo ti langhter nak ah, CNO Party a si mi Pu Vuantu Maung, Capt. Mang Tung Nung le Pu Hrang Nawl hna nih, 1957 February 20th ni ah Tidim khua ah anmah CNO party long in Lai Phunpi Ni (Chin National Day) cu an tuah ve.

1958 January 23th ni ah Pu Hrang Nawl cu MP sinak in phuah a rak si. Cu caah Chin/Lai Parliament ah MP 13 long an tang. 1958 kum ah,Kawlram Phahsahbalah Party phuhnih ah a then tikah Lairam zong ah phuhnih ah an ithen ve. An pahnih in MP 6 veve long an si tikah Lai Cozah an tling ti lo. Cu caah Independence MP Pu Ro Thang kha an phuhnih in an sawm veve. Athiang Phahasabalah nih Lai Vuanci in bia an kam. Ti-me Phahsabalah nih Pu Thang Lian hi Vuanci kianh awk in an rak nawl. Pu Ro Thangnih fak piin a tuaktan hnu ah, Pu Thang Lian nih Lai Phunpi Ni (Chin National Day) hi ka nun ter than lai tiah lehhmah a thut ah cun Lai Vuanci cu ka kianh lai i nanmah Ti-me Phahsahbalah me kan pek hna lai, tiah a ti hna. An hna a tlak caah MP 5 hmai ah Pu Thang Lian nih lehhmah a thut. Pu Thang Lian bia aa kamnak le lehhmah a thutnak cuKawlram pumpi theih in 1958 Novenber 12th ni, The Nation Tadinca ah an chuah. Cu ticun Ti-me Phahsahbalah cu Lai Cozah ah an chuak. Ti-me Phahsahbalah Lai Cozah nih cun Parliament pumhnak an vun tuah i Vuanci Thang Lian nih MP Shien Thang kha , Pangpar puai thih ter in Lai Phunpi Ni (Chin National Day) nun ter than awk ah biatung a dirh ter. Me tam deuh hna tlak a si caah Lai Phunpi Ni ( Chin National Day ) hi a nung than cang tiah Secretary Ro Thang nih a thanh.
By Lian Cin