Biahmaitthi

                                 Kum zabu 18 lio chan British, France, Spain le Portugal ram hna nih Africa le Asia ram tthen hna ah colonial ram kauh duh ah ral an rak doh hna. Kum zabu 19 thawk ka hrawng ah Kawlram ah British nih ral rak doh hram a rak thawk. British nih Manipur ram a rak doh i kawl pawl cu Manipur in a rak dawi dih hna. 1924 kum ah Arakan le Taningtari cu doh hram a rak thawk. Kum hnih leng ral a rak doh hnu (1824-1826) kum ah Arakan, Taningtari le Lairam (Lailand or Chinland) cheu khat cu a rak laak hna. Mah British nih a doh hna ah hin Lairam (Lailand or Chinland) thlanglei a ummi Lai miphun hna nih an rak doh ve hna i, hi dohnak ah Mi Wah, Ku Wah, Sit Taung le Maung Hnamah ral i dohnak cu a rak lar ngai ngai. Lai miphun hna nih fei le nam hmang in an rak doh hna na tein meithal a tlaihmi mirang (British) cu an rak doh khawh hna lo caah 1826 kum chan lio ah Paletwah ram cheu khat hna cu British kuttang ah an rak tla. British Colonial pawl nih 1765 kum lio ah Silcar le Silong ah siseh, 1885 kum ah Kawl mi umnak ram a rak laak dih hna. Mah hnu cun Lairam (Lailand or Chinland) ram tuk dingah caan`ha a rak kawl i (1871/1888/1889) kum hna ah ral voithum khel te a rak tuk i Lairam (Lailand or Chinland) `henkhat cu a rak laak khawh. Daihnak le luatnak, zalonnak a rak duh zungzalmi Lai miphun hna nih anmah le an peng ram cio in an ngeihmi hriam le nam hmang in an rak doh hna. Mah ral cu a rak ngan, a rak `hawn tuk caah, Mirang pawl zongnih harnak tam pi le temhinnaktam pi tuar in Lairam (Lailand/Chinland) hi an rak laak. Hi raltuknak hi zeitluk in dah a minthan ti ahcun mirang pawl nih ca in an rak `ial ning, an rak i thanh ning ah le mirang ralkap i a sang bik an i pekmi laksawng (Victoria Cross) an i pekmi ah siseh hmuh khawh a si. Lai miphun pawl nih anmah le an nawlngeihnak a tlak lonak ding le mi tang i sal can ah tan ding rak duh lo ruang le Lairam (Lailand/Chinland) pi mikut tang a tlak lai ding an rak phan ruangah nunnak tam pi thap in ral an rak doh hna. Mah raldoh nak ah Pu Cawn Bik, Pu Khai Kam, Pu Lal Luai, Pu Za Hat, Pu Hausat hna cu mi lar, mi
minthang an rak si. Mah mirang ral ah hin hriam nam i thleidan tuk ruang le minung thazaang i kha lo ruang ah 1895 kum ah Lairam a tam deuh cu Mirang kut tang ah a rak tla. 1914 kum lio ah Germany, Austria, Hungary, Turkey le Bulgaria hna phukhat, England, France, Rusia, American hna le a dang ram hna kha phukhat tiin ralpi an rak tho. Ral i dohnak ding caah anmah le an ukmi ram hna i a ummi miphun hna cu ral do dingin an rak tlaih hna. Kum 1916 lio ah England colonial kuttang a simi India le Kawl ram ah ralkap a `uan ding in minung nuai 1 le ral do lo ding in minung sing 5 cu Iran, France, Turkey le Mesopotamia ram hna ah an rak kuat hna. Mah ah cun Lai mino (4000) leng cu Europe ram ah an rak kuat ve hna.1917 kum a rak phak tik ah British pawl nih ralkap ttuan tthan dingin mi an rak khomh `han hna. Mi an rak herh tuk caah Lairam pengtlang kip cio ah mi (1000) nan rak kawl hna lai i nan tlaih hna lai tiin nawl an chuah. Lai miphun pawl nih a hlan i ramdang a rak kal i ralkap `uanmi hna an rak kir lomi kha theih hngalh le fimnak laak in ralkap `uan ding ah an rak duh lo. 1917 kum September thla ah mipi nih duh lonak an rak langhter. Mipi nih duh lonak an tuahmi hi Mirang pawl nih caan`ha hmang in an rak doh hna. Mirang nih khua mei in khangh leng ah facang chiahnak rawlruk zong a rak khangh dih. Mipi a tlaih hna i a rak hrem hna. Hi dohnak zongah Laimi lungkhat ttantti le hmun khat te dohtti a rak um lo caah 1923 ah a rak dai tthan.

Chin National Union (CNU) Lai Miphun Fonhnak
1900 kum hramthawk lio ah hin British hna nih Lai miphun hna cu Palik, Assam Rifle le Kawl ralkap (meithaltlai) hna i battalion le Lairam ralkap ttuan ding ah an rak tlaih, an rak auh hna. Kawlram chungah ramdaw mino hna nih Kawl mibu (Burma National Union) an dirh i ram caah rian ttuanhram an rak thawk. Mah caan lio ah cun Chin miphun mino a simi hna Vumtumaung le Aung Min hna zong nih Chin National Union (CNU) Lai Miphun Fonhnak an rak dirh ve i ram caah rian `uan an rak thawk colh ve. 1933 kum ah CNU nih Rangoon ram chung a ummi British zungah Lairam hi mah te uk i khuakhan lairelnak nawl kan pe u tiin anrak hal. Cu pin ah Kawlram ramluatnak le zalennak (Independent) nan pek hna a si ahcun Lairam zong nan pek chih lai tiin an rak hal chih hna. British cozah nih zei bia hmanh a leh hna lo pin ah 1939 kum February (20) ni ah Vumtumang, Wazihlaw, Kipling, Awmna, Aunglin, Amkam, Vumtunaing, Kimang le Lingki hna cu a tlaih hna i thong a rak tlak hna i Japan ral a thawh tiang thong chungah an rak um.

Lai(Chin) People Freedom League (CPFL)
                   CPFL hi 1948 kum ah Captain. Mang Tung Nung nih a dirh pi hna i miphun caah a si khawh chung in rian a ttuanpi hna. Capt. Mang Tung Nung nih 1951 kum tiang a rak ttuan pi hna nain amah Capt. Mangtungnung hi Lai ramkhel council ah Parliament a si i 1951 kum thawk in Prime Minister U Nu cozah sinah Parliament rian ttuan ding a si caah a rak dinh tak hna.

 Lai (Chin) National Organization (CNO)
 1957 kum lio ah Lai (Chin) People Freedom League (CPFL) le Lai (Chin) National Union (CNU) hna an rak i fonh i Lai (Chin) National Organization (CNO) hi an rak dirh. Avoi khatnak Chairman ah Capt. Mang Tung Nung nih a rak hruai hna. Amah hi miphun a dawmi a si i, Parliament chungah Kawl thuam hruk duh loin nitlaklei thil thuam (western part dressing) a rak i thuam i meeting a rak kai tawn. CNO hi miphun a dawmi nih an rak dirhmi a si bantuk in zapi nih an rak pom (Support) hna i ramchung upadi ning in miphun caah rian an rak ttuan.
By: Henry Thang Kip Mang

Hi capar hi Lai miphun dothlennak aa thawknak in nihin tiang kan
tuanbia a si caah Lai miphun a simi nih kan theih a herh ngaimi tuanbia
a si. Zarhfatin peh khawh peng kan vun zuam lai.—Seihnam